Nama bandar Ipoh yang kita kenali hari ini sebenarnya berpunca daripada sejenis tumbuhan yang jarang disebut, tetapi sarat dengan sejarah dan simbolik: pokok Ipoh. Dikenali dalam dunia botani sebagai Antiaris toxicaria, tumbuhan ini mempunyai getah yang sangat beracun dan pernah digunakan oleh masyarakat Orang Asli untuk berburu.
Kandungan
Asal usul nama ini menunjukkan betapa eratnya hubungan antara manusia dengan alam sekitar. Dalam landskap sejarah dan budaya tempatan, pokok ini bukan hanya sekadar flora liar, tetapi turut menjadi identiti geografi bagi kawasan yang kini membangun pesat sebagai bandar moden.
Artikel ini akan mengupas asal usul nama bandar Ipoh, ciri pokok ini, kegunaannya dalam masyarakat tradisional, dan mengapa ia begitu penting dalam memahami sejarah serta identiti Perak.
Ciri Botani Pokok Ipoh
Pokok Ipoh ialah sejenis pokok besar yang boleh membesar hingga melebihi lima puluh meter tinggi. Daunnya berbentuk oblong dengan urat jelas dan permukaan kasar. Ia mempunyai akar banir besar dan tumbuh subur di hutan hujan tropika tanah rendah.
Buah pokok Ipoh kecil dan berbentuk pir, berubah warna daripada merah kepada kehitaman apabila matang. Bunga jantan dan betina pula terdapat pada pokok yang sama, menjadikannya bersifat monoecious dan sesuai dengan iklim tropika.
Yang paling ketara ialah getah putihnya. Apabila batang dipotong, keluar cecair putih seperti susu yang mengandungi bahan toksik kuat, iaitu sejenis glikosid jantung yang sangat berbahaya jika terkena manusia.
Getah Beracun dan Kegunaan Tradisional
Getah pokok Ipoh mengandungi bahan toksik seperti a-antiarin dan b-antiarin. Ia sangat berbahaya kerana boleh melumpuhkan sistem saraf dan menyebabkan kegagalan jantung jika terkena pada tubuh manusia.
Namun dalam kalangan masyarakat Orang Asli, getah ini digunakan secara bijak dan berhati-hati. Ia dicalit pada hujung anak panah atau sumpit untuk memburu binatang di hutan dan membantu dalam kelangsungan hidup harian.
Kegunaan ini menunjukkan betapa tinggi nilai etnobotani pokok ini. Ia bukan sahaja sebagai tumbuhan biasa, tetapi sebagai alat survival tradisional yang diwarisi turun-temurun dan mencerminkan kecekapan masyarakat dahulu dalam memahami alam.
Asal Nama Bandar Ipoh
Menurut sejarah tempatan, nama Ipoh berasal daripada pokok ini yang tumbuh dengan banyak di sepanjang Lembah Kinta. Kawasan itu merupakan lokasi awal penempatan sebelum bandar moden terbentuk pada era penjajahan British.
Sebutannya dipercayai datang dari istilah tempatan seperti ipuh atau upas yang merujuk kepada pokok tersebut. Perkataan itu kemudiannya berubah menjadi Ipoh dan digunakan sebagai penanda tempat oleh komuniti setempat.
Kaitan nama bandar dengan tumbuhan ini menunjukkan bagaimana unsur alam dijadikan identiti. Ia menandakan hubungan erat antara manusia dan persekitaran sejak zaman awal penempatan dan kekal dalam memori kolektif hingga kini.
Kepentingan Budaya dan Simbolik
Pokok Ipoh tidak hanya penting dalam sejarah nama bandar, tetapi juga membawa makna budaya yang mendalam. Ia melambangkan kebergantungan masyarakat tradisional kepada alam untuk kelangsungan hidup mereka.
Getahnya yang beracun menunjukkan sifat alam yang seimbang. Ia boleh memudaratkan jika disalah guna, tetapi menjadi alat penting jika dimanfaatkan dengan ilmu dan kebijaksanaan generasi terdahulu.
Pokok ini menjadi simbol bahawa dalam kekayaan alam, tersimpan pelbagai hikmah dan bahaya yang perlu difahami dan dihormati. Ia mengingatkan kita agar menghargai sumber asli yang menjadi warisan bersama.
Ancaman dan Pemuliharaan
Pokok Ipoh kini semakin sukar dijumpai secara liar kerana pembangunan dan penebangan hutan yang berleluasa. Keadaan ini menjejaskan kelestarian spesies dan peranannya dalam ekosistem tropika Malaysia.
Disebabkan sifat beracunnya, ia juga tidak banyak ditanam di kawasan awam. Namun, ada usaha tertentu oleh institusi botani dan pendidikan untuk mengekalkan spesies ini dalam bentuk konservasi.
Pemuliharaan secara terancang penting agar generasi akan datang dapat melihat sendiri pokok yang menjadi asal nama bandar mereka. Ini termasuk pendidikan awam, penanaman semula dan pemulihan habitat.
Pokok Ipoh Dalam Sejarah Bandar Ipoh
Pokok Ipoh pernah menjadi simbol penting di tengah bandar dan ditanam berhadapan Stesen Keretapi Tanah Melayu Ipoh. Pokok tersebut telah tumbang pada 28 April 2017 akibat hujan lebat dan angin kencang, selepas berdiri selama tiga puluh tujuh tahun sejak ditanam pada 18 Januari 1980 oleh Menteri Besar Perak ketika itu, Wan Mohamed Wan Teh.
Kejadian itu mendapat perhatian ramai kerana ia bukan sekadar kehilangan fizikal, tetapi turut menyentuh nilai sentimental kepada warga Ipoh. Pokok tersebut pernah menjadi lokasi bergambar, rujukan sejarah, dan lambang warisan asli bandar tersebut.
Sebagai langkah pemulihan, satu anak pokok Ipoh telah ditanam semula di lokasi yang sama pada 21 Februari 2018 oleh Menteri Besar ketika itu, Zambry Abd. Kadir. Usaha ini menunjukkan komitmen kerajaan negeri dan masyarakat untuk memelihara warisan alam dan meneruskan simbolik asal nama bandar Ipoh kepada generasi masa hadapan.
Kesimpulan
Pokok Ipoh bukan hanya tumbuhan beracun di hutan tropika, tetapi juga warisan hidup yang menjadi sumber nama salah satu bandar utama di Malaysia. Ia membawa bersama cerita tentang hubungan manusia dengan alam, pengetahuan tradisional, dan nilai budaya yang tidak ternilai.
Mengenali pokok ini ialah satu langkah untuk menghargai warisan tempatan dan memahami bahawa di sebalik nama Ipoh, tersembunyi sejarah alam yang begitu unik. Warisan ini patut dipelihara dan dijadikan sumber inspirasi kepada generasi akan datang.
Dengan memahami sejarah asal nama bandar melalui pokok ini, kita belajar bahawa alam bukan sekadar latar kepada kehidupan, tetapi turut mencorakkan identiti dan perjalanan sesebuah masyarakat.
